Hvað er Lífslíkur við fæðingu?

Lífslíkur við fæðingu er tölfræðilegur mælikvarði sem sýnir meðalfjölda ára sem nýfætt barn myndi lifa ef ríkjandi dánartíðni við fæðingu þess héldist sú sama út ævi þess. Þetta er einn útbreiddasti vísirinn um almenna heilsu og vellíðan íbúa. Ólíkt öðrum heilbrigðismælikvörðum sem einblína á tiltekna sjúkdóma, gefa lífslíkur við fæðingu þverskurðaryfirlit yfir dánaráhættu í öllum aldurshópum innan samfélags. Mikilvægt er að skilja að þessi tala er fræðilegt meðaltal. Hún spáir ekki fyrir um raunverulegan líftíma neins tiltekins einstaklings. Þess í stað þjónar hún sem skyndimynd af núverandi heilbrigðisaðstæðum og félagslegu umhverfi lands eða svæðis. Ef land tilkynnir um sjötíu og fimm ára lífslíkur þýðir það að barn sem fæðist í dag myndi lifa að meðaltali til sjötíu og fimm ára aldurs, að því gefnu að dánartíðni sem mælist fyrir hvern aldurshóp á þessu ári haldist nákvæmlega sú sama næstu átta áratugina. Í raun breytist dánartíðni með tímanum vegna framfara í læknisfræði, umhverfisbreytinga eða efnahagslegrar þróunar. Þar af leiðandi lifir fólk oft lengur eða skemur en þær lífslíkur sem reiknaðar voru við fæðingu þess. Þessi vísir er afar viðkvæmur fyrir dánartíðni ungbarna og barna. Á svæðum þar sem mörg börn deyja áður en þau ná fimm ára aldri verða meðallífslíkur við fæðingu verulega lægri, jafnvel þótt þeir sem lifa af æskuna nái að lifa fram á sjötugs- eða áttræðisaldur. Þessi greinarmunur er lykilatriði til að túlka gögn í þróunarríkjum samanborið við þróuð ríki. Ennfremur er nánast alltaf greint frá lífslíkum við fæðingu sérstaklega fyrir karla og konur, þar sem líffræðilegir og félagslegir þættir leiða venjulega til mismunandi dánarmynsturs kynjanna. Með því að safna gögnum í eina tölu geta rannsakendur og almenningur auðveldlega borið saman hlutfallslegar framfarir mismunandi þjóða eða fylgst með því hvernig lífskjör eins lands hafa þróast yfir tíma. Þetta er grundvallarþáttur í vísitölu Sameinuðu þjóðanna um þróun lífsgæða (HDI) og er mikilvægt tæki til að skilja alþjóðlegan ójöfnuð.

Lífslíkur við fæðingu eru reiknaðar með lýðfræðilegu tæki sem kallast dánartafla. Þessi tafla dregur saman líkurnar á að deyja á hverjum tilteknum aldri, frá fæðingu til elsta mögulega aldurshóps. Algengasta formið sem alþjóðastofnanir eins og Alþjóðabankinn og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin nota er tímabilsdánartafla. Þessi aðferð tekur skyndimynd af dánartíðni íbúa á einu ári eða stuttu tímabili og beitir þeirri tíðni á fræðilegan hóp hundrað þúsund nýfeyttra barna. Með því að fylgja þessum fræðilega hópi í gegnum hvern aldur og beita mældri dánaráhættu, reikna tölfræðingar út meðalaldurinn sem meðlimir þessa hóps myndu deyja á. Alþjóðabankinn fær gögn sín aðallega frá fólksfjöldadeild Sameinuðu þjóðanna, sem safnar upplýsingum frá hagstofum ríkja, manntölum og skráningarkerfum. Þar sem mörg lönd eru ekki með fullkomna skráningu á hverri fæðingu og dauðsfalli, nota rannsakendur oft stærðfræðileg líkön og brúun (interpolation) til að fylla í eyður í gögnum. Þetta tryggir að tilkynntar tölur séu sambærilegar á milli mismunandi þjóða og svæða, jafnvel þegar gæði undirliggjandi gagna eru breytileg. Þó að tímabilslífslíkur séu staðallinn í skýrslugjöf, eru þær frábrugðnar árgangslífslíkum, sem fylgjast með raunverulegum dauðsföllum tiltekins hóps fólks sem fæddist á sama ári þar til allir í þeim hópi eru látnir.

Þessi vísir er öflugur mælikvarði á almennt þróunarstig þjóðar og skilvirkni opinberrar stefnumótunar hennar. Hann fangar uppsöfnuð áhrif margra þátta, þar á meðal gæði heilbrigðiskerfisins, aðgang að hreinu vatni og hreinlætisaðstöðu, algengi smitsjúkdóma og næringu. Þegar lífslíkur við fæðingu hækka, gefur það yfirleitt til kynna bætt lífskjör og félagslegan stöðugleika. Ríkisstjórnir og alþjóðastofnanir nota þessa tölfræði til að úthluta fjármagni, hanna heilbrigðisaðgerðir og skipuleggja framtíðarþarfir almannatrygginga og lífeyris. Íbúar sem eldast hratt með háar lífslíkur þurfa aðra innviði en ungir íbúar með lágar lífslíkur. Frá efnahagslegu sjónarhorni eru lífslíkur nátengdar framleiðni og mannauði. Lengra líf gerir ráð fyrir fleiri skólaárum og lengra tímabili á vinnumarkaði, sem getur knúið efnahagsvöxt. Aftur á móti endurspegla lágar lífslíkur oft djúpstæðar áskoranir eins og útbreidda fátækt, háa dánartíðni mæðra eða áhrif átaka og faraldra. Veruleg lækkun á þessum mælikvarða, sem getur átt sér stað í heimsfaröldrum eða á tímum mikilla félagslegra umbrota, þjónar sem snemmbúin viðvörun fyrir stefnumótendur um að heilsu og öryggi íbúa sé hætta búin.

Nokkur önnur tölfræðileg hugtök gefa frekari samhengi við lífslíkur við fæðingu. Heilbrigðar lífslíkur, oft kallaðar HALE, mæla meðalfjölda ára sem búist er við að manneskja lifi við góða heilsu, að undanskildum árum sem lifað er með fötlun eða sjúkdómum. Þetta verður sífellt mikilvægara eftir því sem íbúar eldast og áherslan færist frá því að lifa af yfir í að viðhalda miklum lífsgæðum. Annar tengdur mælikvarði er ungbarnadánartíðni, sem skoðar sérstaklega líkurnar á því að barn deyi fyrir fyrsta afmælisdaginn sinn. Þar sem ungbarnadauði vegur þungt í meðallífslíkum eru þessar tvær tölur oft greindar saman. Dánartíðni mæðra og dánartíðni barna undir fimm ára aldri bjóða einnig upp á dýpri innsýn í þær sérstöku heilbrigðisáskoranir sem íbúar standa frammi fyrir. Ennfremur eru lífslíkur við sextíu og fimm ára aldur algengur mælikvarði sem notaður er til að skilja hversu lengi einstaklingar sem þegar hafa náð eftirlaunaaldri eru líklegir til að lifa, sem er nauðsynlegt fyrir umsjón með lífeyrissjóðum og öldrunarþjónustu.